N. MacKenzie’nin kitabında Kürtçe Sözcük Yapımı I

Kuzey Kumancca’nın ağızlarında Sözcük Yapımı

Bu yazımızda D.N. MacKenzie’nin Kurdish Dialect Studies I[1] adlı çalışmasında yer verdiği word formation (sözcük yapımı) bölümüne (214-219) göz atacağız. Daha önce aynı kitabın 140-149 sayfalarında yer alan Sorani lehçesinin sözcük yapımı ile ilgili bölümü ele almıştım. Orada da daha sonraki bir yazıda bu bölümü de inceleme konusu yapacağımız belirtmiştim. Önce söz konusu bölümde verilen örnekleri ele alıp daha sonra Sorani sözcüklerle kısa bir karşılaştırma yapacağım.

MacKenzie’ye göre Kurmancca ağızlarda iki çeşit bileşik sözcük bulunmakta.

1. İki isim yada sıfat bir araya gelir, araya /û/ ara eki girer. Her ne kadar bu sözcük oluşturma yöntemi çok yaygın olmasa da dilde örnekleri mevcut.

Örnek: karûbar, serûçav, teyrûtewal (balinde), êkûdû…

2. İki yansıma sözcük (mimetic word) /e/ ara ekini alarak yeni bir sözcük oluşturur.

Örnek: bilqebilq, huşehuş, kusekus, xirexir…

3. Bazı sözcüklerde ise aynı ad tekrarlanır, sona küçültme eki /-ok/ gelir.

Örnek: virvirok, xalxalok, xazxazok…

4. Bazı sözcüklerde ise iki sözcük yan yana gelir, biri diğerini niteler. Bu iki sözcük bir tür tamlama sözcük oluşturur ancak kimi örneklerde nitelenen ile niteleyen yer değiştirebilir. Örneğin: Kana gilê: gilkan (kil yatağı) biçiminde karşımıza çıkabilir.

Örnek: gilkan, meçêtir, rojava, birazava, gulbihar, kurxal, kûregêç, jinbab…

5. /e/ ara eki yardımıyla iki isim yan yana gelir birleşik bir sözcük ortaya çıkar.

Örnek: avemast , bereaş, falkepûnk, janeser…

6. Fiillerin şimdiki zaman kökü veya geçmiş zaman ortacı sonek olarak kullanılarak yeni bir sözcük türetilir.

Örnek: didankêş, desgir (destgistî), mêrkuj , masîgir, serşo, serşok, desberday (destbelav), tilday (werimî), xûngirtî

7. Nitelemeye dayalı birleşik sözcükler çoğunlukla bir sıfat tarafından nitelenen bir isimden oluşur, ancak nadir de olsa bir isim başka bir isim ile yan yana gelerek de bir birleşik sözcük oluşabilir.

Örnek: bakurove (sulusepken)

Niteleyici sıfat bazen isimden sonra bazen de isimden önce gelir.

Örnek: kew, reşmal, zirbab…

Örnek: dehlereşik, masîxirik, pezkûvî, tûmirî

Bazı durumlarda ise araya /e/ ara eki girebilir.

Örnek: kirmesorik, kêzereş…

Bu tür sözcüklerin bir kısmı /ne-/olumsuzluk önekinin yardımı ile türetilir.

Örnek: nehiş, nexoş…

Her ne kadar MacKenzie bu sözcükleri birleşik sözcük olarak almış olsa da aslında bu sözcükler türetilmiş sözcüklerdir. Söz konusu /ne-/ öneki bir yapım ekidir.

İkincil düzeydeki sıfat birleşikleri iyelik durumunda bazen de ilgeç alırlar. Bu tür sözcüklerde sıfat bazen önce gelir, bazen de sona gider. İyelik birleşikleri sahiplik bildirir.

Örnek: du, giranba, zilaqûnk, bênteng, çirikdirêj, dumeqesik, hestîsivik, xûnşîrîn, navçavşîn, serrût, serteşî, pirçzer

Edat alan birleşikler ise /pi -/ û /bê-/, /ber-/, /pêş-/ edatlarından birini alır.

Örnek: piçek, pihîvî, pihewes, pilez, bisanaî, pişiyarî, pitişt (ducanî), bixeber, bêxwê, berdest, berpirs, pêşçav, tixew…

TÜRETME SÖZCÜKLER

Aşağıdaki sonekler isim türetmede kullanılır:

Soyut isimler

a) /-i/ türetme eki sıfatlardan ad türetme ekidir: ağır>ağırlık gibi.

Örnek: ecizî, giranî (ağırlık), kora[2]î, layiqî, sivikî, sarî, şiyarî, tûraî, xûndarî

Bu morfemên /-aî/, /-atî/ û /-yatî) gibi alomorfları mevcuttur.

Örnek: dirêz, pan, panatî, dujminatî, kiçikatî, kevnatî, soryatî, sivikyatî

Aynı şekilde /-înî/, /-anî/ sonekleri de durum bildiren soyut isim türetme ekleridir. Arkadaş>arkadaşlık örneğinde olduğu gibi.

Örnek: dostînî, dostanî, hevalînî, lavanî (ciwantî)…

b) Küçültme ekler

Aşağıdaki ekler genelde küçültme eki olarak kabul edilse de çoğu zaman sözcüğe yeni bir anlam katarlar, dolayısıyla yapım eki işlevindedirler. Bazı örneklerde ise sözcüğün anlamında bir değişiklik yapmazlar ayrıca , jin/jinik (kadın) örneğinden anlaşılacağı üzere kullanılması da zorunlu değildir.

-(i)k: axurik (küçük ahır), balîfik (küçük yastık), berik (xiçîk), bêrik (küçük kürek), berrik, berxik (kuzu), dorik, guharik, hirmî>hirmîk, colan> colank (çîncir), lihêfik…

-ok: binefşok, benok, beniştok, bazinok (küçük bilezik), bizmarok, dudevok, kengirok, lixavok, qeleflok, teyrok (dolu), zimanok (küçük dil)…

lik, -lke (kêmtir): spîlik, pêşûlke, pişîlka mîra …

-oşik : beqmaroşik, dapîroşik (örümcek)…

2- Somut isim türetme sonekleri

D. N. MacKenzie /-van/, /-çî/ soneklerini meslek ve yetenek bildiren ekler olarak tanımlamış, ancak /-çî/ Türkçeden Kürtçeye geçmiş bir ektir, genellikle çaycı, lağımcı gibi Türkçeden alınma sözcüklerde kullanılmaktadır. Bu sonekin sadece Kurmanccada değil, Soran lehçesinde de bulunması ilginçtir.

Örnek: : evan (değirmenci), berxevan (kuzu çobanı), karevan, rezevan, neçîrvan (avcı), tenûrvan (tandırcı); çaçî (çaycı), lexmeçî (lağımcı)…

Kürtçede /-ker/, /-kar/ gibi sonekler da aynı işlevi görür.

Örnek: şerker (savaşçı), harîkar (yardımcı)

/-an/, /-ane/, /-anê/ sonekleri oyun isimlerini türetme işlevi görürler.

Örnek: holan (polo), çemkane (hokey), damanê (dama), golanê (futbol), ketîkanê (beş taş), lukmanê (boks), mehrûxetanê (yazı tura), matanê (güle oyunu), sertirincanê (satranç), xolêkdananê (güreş)…

3- Sıfat türetmede kullanılan sonekler

/-î/ soneki isimlerden sıfat türetir. Kir>kirli gibi.

Örnek: binî, gundî, pivazî, qehweyî, qirêjî (kirli)…

/-ok/ nadir olarak /-o/ formu ile de karşımıza çıkar ve isimlerden nitelik sıfatı türetir; korku>korkak gibi.

Örnek: tirsok (korkak), gilîzo (devgirêz), kilmîşo (çilmok, lîçok)…

/-dar/ soneki isimden iyelik sıfatı türetir; yara>yaralı gibi.

Örnek: birîndar (yaralı), deyndar (borçlu), kovandar (dertli), xûndar

MacKenzie bu bölümün sonunda fiil türetme sonekleri olan /-în/, /-andin/ eklerinden bahsetmiş. Bunlaran /-în/ geçişsiz fiil, /-andin/ ise geçişli fiil türetme ekidir.

Örnek: :elemandin (öğretmek), elemîn (öğrenmek), hebandin, hebîn, helandin (eritmek), qetandin (koparmak)…

İki lehçenin (Soranca ve Kurmancca) sözcük yapım süreçlerinin karşılaştırılması

İki lehçenin sözcük yapım yöntem ve kuralları ortaktır. Aslında bir bağlaç olan /û/ her iki lehçede de bir tür ara ek olarak karşımıza çıkmaktadır.

Örnek: bejnûbala (bejn û bal), rêkûpêk, rengawreng…

Aynı şekilde /e/ ara eki de her iki lehçede ortaktır: xirtexit, qaspeqasp (qebeqeb)..

Bir olgu ve mehfum ismi türetme eki (kolay>kolaylık gibi) olan /-î/ soneki de tüm alomorfları ile birlikte her iki lehçede ortaktır.

Örnek: agadarî (agahdarî), asanî (hêsanî), bilindayî, birayetî…

Küçültme ekleri her iki lehçede de yapım eki işlevinde olabilirler.

Örnek: baxçe, destik, lûtke, tîrok, firfiroke, xirkele, mêrûle, pişîle, gurçîle, karîle, mêşûle, dasûlke, gozele, kiçole…

İlk sözcük yapım yöntemi birleşik sözcüklerdir. Bu yöntemde iki sözcük bir araya gelip bir yeni sözcük türetilebileceği gibi araya bir ara ek de alabilir.

Örnek: çalaw (çalav), çermega, gulegenim (gulgenim)

Kürtçenin her iki lehçesinde de fiillerin şimdiki zaman kökü ve ortaçlar sözcük türetmede bağımlı taban (bound base) işlevindedir.

Örnek: baweşên (baweşînk), bizinmij, xwênrêj (xwînrêj), zorzan (pirzan), soravkiraw (soravkirî)…

Temel sözcük yapım ekleri bazı kurallı ses değişimleri dışında ortaktır: –dan (derzîdan), -ga /-geh (tavgeh), -istan (şaristan), -dar (beşdar), -baz (qumarbaz), -ker (şerker), -lan (berdelan, ), -ger (asinger/hesinkar), -e (kone), -er (kujer),-în (agirîn), -men /-mend (dadmend), -kar (reşkar), -ewan/ -van (aşewan/ aşvan)…

İlginç olan bir konu ise Türkçeden Kürtçeye geçen /-çî/ sonekinin her iki lehçede de kullanılması. Sonuç olarak iki lehçedeki sözcük yapım yöntem ve eklerinin aynı olduğunu söyleyebiliriz.

Kaynakça:

[1] MacKenzie, D. N. (1961). Kurdish Dialect Studies-I, Oxford University Press, London.

[2] Dema ku du dengdêr tên ber hev ji dengên alîkar (y, w, h) yek dikeve navberê. koraî dibe korayî, toraî dibe torayî.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

bahsegel giriş
casibom giriş
betvole
casibom
bets10
casinomaxi
casinomaxi
casinoper
cratosslot
dinamobet
dumanbet
grandpashabet
betvole
casibom
bets10
casinomaxi
casinomaxi
casinoper
cratosslot
dinamobet
dumanbet
grandpashabet
superbetin
sekabet giriş
setrabet giriş
supertotobet giriş
tarafbet giriş
tipobet giriş
tulipbet giriş
tümbet giriş
vdcasino giriş
winxbet giriş
betpark
betroad
bets10
bettilt
betvole
casibom
casinomaxi
casinoper
dinamobet
grandpashabet
goldenbahis
holiganbet
hovardabet
imajbet
interbahis
jojobet
asyabahis
bahigo
limanbet
makrobet
mariobet
meritking
mobilbahis
mostbet
cratosslot
sekabet
dinamobet
bahigo
perabet
ngsbahis
onwin
bahiscom
paribahis
belugabahis
tipobet
bahigo
onwin
bahigo
betcup
matbet
mariobet
mariobet
limanbet
dinamobet
1xbet
nakitbahis
ngsbahis
bahigo
onwin
paribahis
perabet
piabet
pinup
pulibet
redwin
sahabet
bahigo
perabet
ngsbahis
onwin
bahiscom
paribahis
belugabahis
tipobet
piabet
pulibet
sahabet
setrabet
slotbar
superbahis
timebet
tipobet
tumbet
vdcasino
vevobahis
bahiscom
casibom giriş
lidyabet giriş
lidyabet
jojobet
betmarlo giriş
marsbahis giriş
betcup giriş
bets10
Asyabahis
betmoon
betnano
rexbet
rokubet
romabet
sahabet
savoybet
sekabet
setrabet
superbet
tarafbet
tipobet
tulipbet
tumbet
winxbet
neyine
noktabet
norabahis
oleybet
onbahis
onwin
orisbet
padisahbet
palacebet
paribahis
parmabet
perabet
piabet
pinup
pokerbeta
polobet
pusulabet
redwin
kralbet
ligobet
mariobet
limanbet
limanbet
matadorbet
matbet
meritking
milanobet
milosbet
mostbet
mrbahis
nakitbahis
extrabet
gobahis
gorabet
hilbet
ikimisli
Abdulla62630105
jetbahis
jojobet
klasbahis
betpark
betpas
betper
interbahis
goldenbahis
betcup
slotbar
asyabahis
xslot
restbet
rexbet
rokubet
romabet
sahabet
savoybet
sekabet
setrabet
supertotobet
superbet
tipobet
tarafbet
tulipbet
tumbet
winxbet
vdcasino
maltcasino
milanobet
milosbet
mobilbahis
mrbahis
nakitbahis
extrabet
favoribahis
favorisen
gobahis
gorabet
grandpashabet
hilbet
ikimisli
imajbet
intobet
jasminbet
jetbahis
jojobet
klasbahis
betorspin
betpark
betpas
betper
betroad
betsat
bettilt
betturkey
betvole
casibom
casinovale
celtabet
dinamobet
discountcasino
dumanbet
elexbet
elitbahis
betebet
betexper
betine
bet
betkolik
betkom
betlike
betmatik
betnis
betonred
bahisal
bahiscom
bahsegel
baymavi
baywin
1xbet/a>
7slot
akcabet
aresbet
asyabahis
bahigo
bahis1000
vevobahis
kingbetting
anadolucasino/a>
goldenbahis
betticket
betovis
casinoper
avcılar escort
esenyurt escort
bahçeşehir escort
beylikdüzü escort
bakırköy escort
halkalı escort
şirinevler escort
şişli escort
istanbul escort
esenyurt escort
avcılar escort
tarafbet
betist giriş
showbet
xslot giriş
favorislot
barn festival
pragmatic slot oyunları
radissonbet
egt oyna
betmarlo
floating dragon oyna
bonus hunt" rel="dofollow">bonus hunt">bonus hunt
aresbet
tombala oyna
wild wild riches oyna
betibom
dog house megaways
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
wild west gold oyna
markaj giriş
trwin giriş
altıncasino
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
sugar rush oyna
hiperwin
sweet bonanza oyna
diyarbet
diyarbet
mrbahis
favorislot
markaj giriş
trwin
big bass bonanza oyna
gates of olympus oyna
egt oyna
favorislot
markaj giriş
trwin
betingo
bahisbudur
casi pol
casipol giriş
casipol giriş
casipol
casipol
romabet
mrbahis
casipol şikayetvar
casipol giriş
casipol twitter
casipol şikayet
casipol
casipol güncel giriş
casipol güncel
casipol giriş
casipol girişi
Çekmeköy Escort
pendik escort
betturkey